Jak pracuję
Zaczynam od rozmowy i poznania umiejętności osoby. Wspólnie ustalamy cele, a następnie dobieram zadania i sposób wsparcia. W trakcie współpracy sprawdzamy postępy i to, co wymaga zmiany.
Pierwsze spotkania obejmują rozmowę i obserwację. W razie potrzeby przechodzimy do bardziej uporządkowanej oceny umiejętności, która pomaga zaplanować naukę.
Ocena funkcjonalna zachowania
Ocena funkcjonalna zachowania (ang. Functional Behavioral Assessment, FBA) pomaga formułować hipotezy o tym, jaką funkcję pełni zachowanie.
Z rodziną odtwarzamy przebieg zdarzeń: co poprzedza zachowanie i co następuje po nim. Pytam o wymagania, komunikację, otoczenie i dostępne wsparcie.
Na tej podstawie stawiamy hipotezy dotyczące funkcji zachowania. Opis sytuacji nie daje pewności co do przyczyn — sprawdzamy przypuszczenia w dalszej pracy. Nie zakładam z góry ani braku motywacji, ani przeciążenia jako jedynego wyjaśnienia.
Ustalamy zmiany w otoczeniu i umiejętności, których warto uczyć, na przykład proszenie o pomoc lub przerwę.
Nauka umiejętności
Dobieram zadania do tego, co osoba już umie, i sprawdzam, jakiej pomocy potrzebuje. Uwzględniam tempo nauki, motywację i przerwy.
Sprawdzamy też użycie umiejętności poza ćwiczeniem: czy osoba potrafi poprosić o pomoc inną osobę, przeczytać nowy tekst albo wykorzystać liczenie podczas zakupów.
RFT — teoria ram relacyjnych
Teoria ram relacyjnych (ang. Relational Frame Theory) opisuje uczenie się relacji między rzeczami, słowami i zdarzeniami — na przykład „takie samo”, „inne”, „więcej” czy „mniej”. Pomaga wyjaśnić, jak z poznanych zależności możemy wyprowadzać nowe, bez osobnego ćwiczenia każdej odpowiedzi.
Przykładowo: jeśli wiemy, że A jest większe od B, a B większe od C, możemy wywnioskować, że A jest większe od C. Znaczenie ma więc nie tylko zapamiętanie odpowiedzi, ale rozumienie relacji.
Programy PEAK, AIM i LIFE
PEAK — język, poznawanie i uczenie się
PEAK wykorzystuję do rozwijania języka, rozumienia zależności i korzystania z poznanych umiejętności w nowych sytuacjach. Podręczniki pomagają mi ocenić, co osoba już umie, dobrać zadania i sprawdzać postępy.
Jak zbudowany jest PEAK? Cztery moduły
PEAK Relational Training System, opracowany przez Marka R. Dixona, łączy analizę zachowania z podejściem opartym na teorii ram relacyjnych. Obejmuje cztery moduły:
- nauczanie bezpośrednie (Direct Training),
- generalizacja (Generalization),
- równoważność (Equivalence),
- transformacja (Transformation).
Dotyczą one różnych sposobów uczenia się — od bezpośredniej nauki odpowiedzi po wykorzystywanie poznanych relacji do wyprowadzania nowych.
AIM — uważność i elastyczność psychologiczna
AIM łączy stosowaną analizę zachowania, uważność i terapię akceptacji i zaangażowania (ACT). Podręcznik AIM: A Behavior Analytic Curriculum for Social-Emotional Development in Children został opracowany z myślą o rozwoju społeczno-emocjonalnym dzieci.
W mojej pracy korzystam z wybranych elementów, dopasowując je do wieku, sposobu komunikowania się i możliwości osoby. Ćwiczenia mogą dotyczyć zauważania własnych doświadczeń oraz poszerzania sposobów reagowania w trudnych sytuacjach.
Celem nie jest tłumienie emocji ani uczenie posłuszeństwa. Korzystanie z elementów AIM nie oznacza, że ta oferta jest psychoterapią ACT.
LIFE — praktyczne umiejętności życiowe
LIFE (Life Skills Emergence System), opracowany przez Marka R. Dixona, jest systemem oceny i nauczania umiejętności życiowych osób z niepełnosprawnościami. Łączy naukę praktycznych kompetencji z wykorzystaniem relacji między tym, co osoba już zna, a nowymi zadaniami.
LIFE uzupełnia pracę z PEAK o umiejętności adaptacyjne. Wykorzystuję go do planowania nauki samodzielności, na przykład podczas zakupów czy czynności związanych z posiłkami.
Nie każda osoba potrzebuje wszystkich programów ani wszystkich ich elementów. Dobór narzędzi nie jest obietnicą określonego efektu ani obowiązkową kolejnością etapów.
Materiały źródłowe
Trafność społeczna
Kieruję się trafnością społeczną opisaną przez Montrose’a M. Wolfa. To trzy pytania:
- Cele: czy uczymy czegoś rzeczywiście ważnego dla osoby i jej codziennego życia?
- Sposób pracy: czy metody są akceptowalne dla osoby i jej bliskich?
- Rezultaty: czy zmiana jest przydatna i ma znaczenie poza zajęciami?
Perspektywa rodziny jest ważna, ale nie zastępuje perspektywy osoby. Uwzględniam jej preferencje i sygnały zgody lub sprzeciwu, również wtedy, gdy nie komunikuje ich słowami.
Udział rodziny
Pytam bliskich, czy chcą włączyć się w ćwiczenia i na co mają czas. Nie zakładam, że rodzina ma prowadzić zajęcia między spotkaniami.
Po każdej konsultacji przesyłam wskazówki dotyczące dalszych kroków. Wracamy do tego, co udało się sprawdzić, co było pomocne i co wymaga zmiany.
Umów bezpłatną rozmowę wstępną